ABA Therapy hỗ trợ hành vi khó khăn ở trẻ tự kỷ như thế nào?

Nhiều phụ huynh có con tự kỷ thường cảm thấy lo lắng, căng thẳng hoặc bất lực khi trẻ thường xuyên la hét, khóc kéo dài, ăn vạ, ném đồ, đánh người khác, tự làm đau bản thân, bỏ chạy hoặc từ chối làm theo hướng dẫn. Những hành vi này có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt gia đình, việc học, sự an toàn của trẻ và khả năng tham gia vào cộng đồng.

Tuy nhiên, điều quan trọng phụ huynh cần hiểu là: hành vi khó khăn không có nghĩa là trẻ “hư”, “cố tình chống đối” hay “không nghe lời”. Với nhiều trẻ tự kỷ, hành vi là một hình thức giao tiếp khi trẻ chưa biết cách diễn đạt nhu cầu, cảm xúc hoặc sự khó chịu của mình bằng lời nói hay hành động phù hợp.

Đây là lý do ABA Therapy có thể là một phương pháp hỗ trợ hữu ích cho trẻ tự kỷ có hành vi khó khăn.

ABA Therapy là gì?

ABA Therapy là viết tắt của Applied Behaviour Analysis, nghĩa là Phân tích Hành Vi Ứng Dụng. Đây là phương pháp can thiệp dựa trên việc quan sát hành vi, tìm hiểu nguyên nhân phía sau hành vi ấy, sau đó xây dựng chiến lược giúp trẻ học kỹ năng mới và giảm những hành vi ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập hoặc sự an toàn.

Trong ABA Therapy, chuyên viên không chỉ nhìn vào hành vi bề ngoài như “trẻ la hét” hay “trẻ ném đồ”, mà sẽ tìm hiểu câu hỏi quan trọng hơn:

Tại sao trẻ lại có hành vi đó?

Khi hiểu được lý do phía sau hành vi, trẻ có thể được dạy cách giao tiếp và phản ứng phù hợp hơn.

Hành vi khó khăn ở trẻ tự kỷ thường bao gồm những gì?

Mỗi trẻ tự kỷ có cách thể hiện khác nhau. Một số hành vi khó khăn thường gặp có thể bao gồm:

• La hét hoặc khóc kéo dài
• Ăn vạ khi không được đáp ứng mong muốn
• Ném đồ vật
• Đánh, cào, cắn hoặc đẩy người khác
• Tự làm đau bản thân
• Bỏ chạy khỏi người lớn hoặc khu vực an toàn
• Từ chối tham gia hoạt động
• Không làm theo hướng dẫn
• Khó chuyển đổi từ hoạt động này sang hoạt động khác
• Phản ứng mạnh khi thay đổi lịch trình
• Khó chờ đợi hoặc chia sẻ
• Lặp đi lặp lại một hành vi gây cản trở học tập

Những hành vi này có thể xảy ra ở nhà, trường học, trung tâm trị liệu hoặc nơi công cộng. Nếu không được hỗ trợ đúng cách, hành vi có thể tăng dần về tần suất, cường độ hoặc ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của trẻ và gia đình.

Vì sao trẻ tự kỷ có hành vi khó khăn?

Một trong những nguyên tắc quan trọng trong ABA là: hành vi thường có chức năng hoặc mục đích phía sau.

Trẻ có thể có hành vi khó khăn vì nhiều lý do khác nhau, ví dụ:

1. Trẻ muốn diễn đạt nhu cầu

Nếu trẻ chưa biết nói hoặc chưa biết dùng lời nói để yêu cầu, trẻ có thể la hét, kéo tay người lớn, khóc hoặc ném đồ để thể hiện rằng trẻ muốn một món đồ, một hoạt động hoặc sự giúp đỡ.

Ví dụ: trẻ la hét khi muốn lấy đồ chơi nhưng không biết nói “con muốn xe”.

2. Trẻ muốn tránh hoặc thoát khỏi yêu cầu

Một số trẻ có hành vi khó khăn khi được yêu cầu làm điều trẻ không thích, ví dụ ngồi vào bàn, hoàn thành bài tập, dọn đồ chơi hoặc chuyển sang hoạt động mới.

Ví dụ: trẻ ném đồ khi được yêu cầu ngồi học.

3. Trẻ muốn được chú ý

Đôi khi trẻ học được rằng khi mình la hét, khóc hoặc làm hành vi mạnh, người lớn sẽ lập tức chú ý, nói chuyện hoặc chạy đến bên trẻ.

Ví dụ: trẻ la hét khi người lớn đang nói chuyện với người khác.

4. Trẻ bị quá tải cảm giác hoặc cảm xúc

Trẻ tự kỷ có thể nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, đám đông, mùi hương, cảm giác chạm hoặc sự thay đổi trong môi trường. Khi trẻ bị quá tải, trẻ có thể khóc, la hét, bỏ chạy hoặc thu mình lại.

Ví dụ: trẻ khóc lớn khi vào trung tâm thương mại đông người và ồn ào.

5. Trẻ chưa có kỹ năng thay thế phù hợp

Nhiều trẻ không cố tình tạo ra hành vi khó khăn. Đơn giản là trẻ chưa biết cách khác để diễn đạt: “con cần nghỉ”, “con không thích”, “giúp con”, “con sợ”, hoặc “con muốn chơi tiếp”.

ABA Therapy hỗ trợ hành vi khó khăn như thế nào?

ABA Therapy hỗ trợ hành vi khó khăn bằng cách kết hợp quan sát, phân tích, dạy kỹ năng mới và điều chỉnh môi trường xung quanh trẻ.

1. Quan sát và tìm hiểu nguyên nhân hành vi

Trước khi can thiệp, chuyên viên cần quan sát hành vi của trẻ trong nhiều tình huống khác nhau. Một cách phổ biến là xem xét:

• Điều gì xảy ra trước hành vi?
• Hành vi cụ thể của trẻ là gì?
• Điều gì xảy ra sau hành vi?

Ví dụ, nếu mỗi lần trẻ la hét thì người lớn cho trẻ nghỉ khỏi hoạt động học, trẻ có thể học rằng la hét là cách để được nghỉ. Khi hiểu được mẫu hành vi này, chuyên viên có thể dạy trẻ cách xin nghỉ phù hợp hơn.

2. Dạy trẻ kỹ năng giao tiếp thay thế

Một mục tiêu rất quan trọng trong ABA là giúp trẻ có cách giao tiếp phù hợp thay cho hành vi khó khăn.

Trẻ có thể được dạy:

• Nói “con muốn…”
• Nói “giúp con”
• Nói “con cần nghỉ”
• Chỉ tay vào món đồ mong muốn
• Sử dụng thẻ hình ảnh
• Sử dụng cử chỉ hoặc ký hiệu đơn giản
• Đưa thẻ “break”
• Chọn giữa hai lựa chọn

Ví dụ, nếu trẻ thường la hét để được nghỉ, chuyên viên có thể dạy trẻ đưa thẻ “nghỉ” hoặc nói “break please”. Khi trẻ dùng cách phù hợp, người lớn sẽ phản hồi tích cực để trẻ hiểu rằng giao tiếp phù hợp có hiệu quả hơn la hét.

3. Tăng cường hành vi tích cực

ABA Therapy sử dụng sự khuyến khích tích cực để giúp trẻ lặp lại những hành vi phù hợp. Sự khuyến khích có thể là lời khen, đồ chơi yêu thích, hoạt động trẻ thích, sticker, thời gian nghỉ ngắn hoặc sự chú ý từ người lớn.

Ví dụ:

• Khi trẻ ngồi vào bàn 2 phút, trẻ được khen và chơi món đồ yêu thích.
• Khi trẻ nói “giúp con” thay vì khóc, người lớn hỗ trợ ngay.
• Khi trẻ chờ đến lượt, trẻ được khen và tiếp tục tham gia trò chơi.

Mục tiêu là giúp trẻ hiểu rằng hành vi phù hợp sẽ mang lại kết quả tích cực.

4. Chia kỹ năng thành từng bước nhỏ

Một số hành vi khó khăn xảy ra vì yêu cầu quá khó đối với trẻ. Trong ABA Therapy, chuyên viên có thể chia một kỹ năng lớn thành nhiều bước nhỏ để trẻ dễ học hơn.

Ví dụ, kỹ năng “ngồi học 20 phút” có thể bắt đầu bằng:

1. Ngồi vào ghế 30 giây
2. Hoàn thành một hoạt động đơn giản
3. Ngồi 2 phút với đồ chơi yêu thích
4. Ngồi 5 phút với hoạt động có cấu trúc
5. Tăng dần thời gian khi trẻ sẵn sàng

Cách tiếp cận này giúp trẻ cảm thấy thành công hơn và giảm sự chống đối hoặc căng thẳng.

5. Hỗ trợ trẻ chuyển đổi hoạt động

Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn khi phải dừng một hoạt động yêu thích để chuyển sang hoạt động khác. Điều này có thể dẫn đến khóc, la hét, nằm xuống sàn hoặc từ chối.

ABA Therapy có thể sử dụng các chiến lược như:

• Lịch trình hình ảnh
• Đồng hồ hẹn giờ
• Câu “first – then”
• Báo trước trước khi chuyển hoạt động
• Cho trẻ lựa chọn

Tăng cường tích cực sau khi chuyển đổi thành công

Ví dụ: “Trước tiên dọn đồ chơi, sau đó con được chơi bong bóng.”

Khi trẻ hiểu điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, trẻ thường cảm thấy an toàn hơn và hợp tác tốt hơn.

6. Giúp trẻ phát triển khả năng điều chỉnh cảm xúc

Một số trẻ có hành vi khó khăn vì chưa biết cách nhận diện hoặc kiểm soát cảm xúc. ABA Therapy có thể hỗ trợ trẻ học:

• Nhận biết cảm xúc vui, buồn, giận, sợ
• Biết yêu cầu nghỉ
• Biết tìm người lớn để được giúp đỡ
• Biết dùng chiến lược bình tĩnh như hít thở, ôm gối, ngồi góc yên tĩnh
• Biết nói hoặc chỉ hình “con buồn”, “con giận”, “con mệt”

Kỹ năng điều chỉnh cảm xúc cần thời gian và sự luyện tập nhất quán giữa trị liệu, gia đình và trường học.

7. Hỗ trợ phụ huynh áp dụng chiến lược tại nhà

Phụ huynh đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ hành vi của trẻ. Nếu chiến lược chỉ được áp dụng trong buổi trị liệu mà không được duy trì tại nhà, trẻ có thể khó khái quát kỹ năng vào cuộc sống hằng ngày.

Trong chương trình ABA, phụ huynh có thể được hướng dẫn cách:

• Đưa ra hướng dẫn ngắn gọn, rõ ràng
• Sử dụng khen thưởng đúng lúc
• Phản hồi nhất quán với hành vi khó khăn
• Tạo cơ hội cho trẻ giao tiếp
• Sử dụng lịch trình hình ảnh
• Hỗ trợ trẻ chuyển đổi hoạt động
• Ghi nhận hành vi để theo dõi tiến bộ

Khi phụ huynh và chuyên viên cùng phối hợp, trẻ sẽ có nhiều cơ hội học và duy trì kỹ năng mới hơn.

Ví dụ thực tế: Thay thế hành vi la hét bằng giao tiếp

Một trẻ thường la hét mỗi khi muốn chơi iPad. Trước đây, khi trẻ la hét, người lớn thường đưa iPad cho trẻ để trẻ ngừng khóc. Theo thời gian, trẻ học rằng la hét là cách hiệu quả để có iPad.

Trong ABA Therapy, chuyên viên có thể dạy trẻ cách yêu cầu phù hợp hơn, ví dụ:

• Chỉ vào hình iPad
• Nói “iPad”
• Nói “con muốn iPad”
• Đưa thẻ yêu cầu cho người lớn

Khi trẻ yêu cầu đúng cách, trẻ được nhận iPad trong thời gian ngắn. Nếu trẻ la hét, người lớn sẽ giữ bình tĩnh và nhắc lại cách yêu cầu phù hợp. Qua thời gian, trẻ học rằng giao tiếp đúng cách hiệu quả hơn hành vi la hét. Tìm hiểu thêm…

ABA có phải là ép trẻ phải “ngoan” không?

ABA Therapy hiện đại không nên được hiểu là ép trẻ phải im lặng, ngồi yên hoặc trở nên giống những trẻ khác. Một chương trình ABA chất lượng cần tôn trọng trẻ, hiểu nhu cầu cảm giác, cảm xúc và cách giao tiếp riêng của trẻ.

Mục tiêu không phải là “xóa bỏ cá tính” của trẻ, mà là giúp trẻ:

• Giao tiếp hiệu quả hơn
• Cảm thấy an toàn hơn
• Giảm những hành vi gây nguy hiểm hoặc cản trở học tập
• Học kỹ năng tự lập
• Tham gia tốt hơn vào gia đình, trường học và cộng đồng

Trẻ cần được hỗ trợ bằng sự kiên nhẫn, tích cực và phù hợp với khả năng phát triển của mình.

Khi nào phụ huynh nên tìm hỗ trợ?

Phụ huynh nên cân nhắc tìm hỗ trợ chuyên môn nếu hành vi của trẻ:

• Xảy ra thường xuyên
• Ngày càng mạnh hơn
• Gây nguy hiểm cho trẻ hoặc người khác
• Ảnh hưởng đến việc đi học
• Làm gia đình khó đưa trẻ ra ngoài cộng đồng
• Khiến trẻ khó học kỹ năng mới
• Gây căng thẳng lớn cho phụ huynh và người chăm sóc

Việc tìm hỗ trợ sớm có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn về hành vi của trẻ và xây dựng chiến lược phù hợp trước khi hành vi trở nên nghiêm trọng hơn.

ABA Therapy tại Viangelic

Tại Viangelic, chúng tôi hiểu rằng mỗi hành vi đều có lý do phía sau. Đội ngũ của chúng tôi hỗ trợ trẻ tự kỷ thông qua chương trình cá nhân hóa, tập trung vào giao tiếp, hành vi, kỹ năng xã hội, kỹ năng học tập và kỹ năng tự lập.

Viangelic có thể hỗ trợ trẻ trong các lĩnh vực:

• Hành vi la hét, ăn vạ, từ chối
• Khó làm theo hướng dẫn
• Khó chuyển đổi hoạt động
• Giao tiếp nhu cầu
• Kỹ năng chơi
• Kỹ năng xã hội
• Tập trung và tham gia hoạt động
• Kỹ năng tự lập hằng ngày
• Hỗ trợ phụ huynh áp dụng chiến lược tại nhà

Chúng tôi có thể hỗ trợ bằng tiếng Việt và tiếng Anh, giúp gia đình Việt tại Melbourne dễ dàng trao đổi, hiểu rõ mục tiêu can thiệp và đồng hành cùng con trong quá trình phát triển.

Kết luận

Hành vi khó khăn ở trẻ tự kỷ không đơn giản là vấn đề “không nghe lời”. Đó thường là cách trẻ đang cố gắng giao tiếp, tránh điều quá khó, tìm kiếm sự chú ý, hoặc phản ứng với cảm giác và cảm xúc mà trẻ chưa biết cách kiểm soát.

ABA Therapy có thể giúp trẻ học cách giao tiếp phù hợp hơn, giảm hành vi gây khó khăn và phát triển những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống hằng ngày.

Nếu bạn đang lo lắng về hành vi của con và tự hỏi liệu ABA Therapy có phù hợp hay không, Viangelic sẵn sàng đồng hành cùng gia đình bạn.

Viangelic – Đồng hành cùng trẻ và gia đình Việt trên hành trình hiểu, hỗ trợ và phát triển cùng con.

Bạn cần thêm thông tin?

Hãy liên hệ với chúng tôi để được tư vấn miễn phí bằng tiếng Việt về ABA Therapy, NDIS và các dịch vụ hỗ trợ cho gia đình bạn.

📞 Phone: 0483 223 662

📧 Email: info@viangelic.com

🌐 Website: viangelic.com