Những năm đầu đời là giai đoạn trẻ phát triển rất nhanh về ngôn ngữ, giao tiếp, vận động, nhận thức và kỹ năng xã hội. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng phát triển theo cùng một tốc độ. Một số trẻ có thể cần thêm sự hỗ trợ để phát triển những kỹ năng quan trọng trong cuộc sống hằng ngày.
Vậy khi nào trẻ có thể cần can thiệp sớm? Dưới đây là 5 dấu hiệu ba mẹ nên lưu ý, đặc biệt nếu những biểu hiện này kéo dài hoặc xuất hiện cùng lúc.
1. Trẻ chậm nói hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp
Một trong những dấu hiệu ba mẹ thường nhận thấy đầu tiên là trẻ chậm phát triển ngôn ngữ.
Trẻ có thể ít bập bẹ, ít sử dụng từ ngữ để thể hiện nhu cầu, khó ghép từ phù hợp với độ tuổi hoặc dường như không sử dụng lời nói để tương tác với người khác. Một số trẻ có thể nói được nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì một cuộc tương tác, trả lời câu hỏi hoặc chia sẻ điều mình muốn với người khác.
Điều quan trọng là không chỉ quan sát trẻ nói được bao nhiêu từ, mà còn xem trẻ sử dụng ngôn ngữ và các hình thức giao tiếp khác như thế nào trong đời sống hằng ngày.
Khi ba mẹ lo lắng về khả năng ngôn ngữ hoặc giao tiếp của trẻ, đánh giá sớm có thể giúp xác định trẻ đang gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.
2. Trẻ ít tương tác hoặc khó chia sẻ sự chú ý
Trẻ nhỏ thường tìm kiếm sự tương tác với ba mẹ và những người xung quanh thông qua ánh mắt, nụ cười, cử chỉ, âm thanh hoặc trò chơi.
Ba mẹ có thể lưu ý nếu trẻ thường ít giao tiếp bằng mắt, ít đáp lại khi người khác gọi hoặc nói chuyện, không thường chỉ tay để chia sẻ điều mình quan tâm hoặc không nhìn theo khi người lớn chỉ vào một đồ vật.
Một số trẻ cũng có thể thích chơi một mình và ít tìm đến người khác để chia sẻ niềm vui hoặc tham gia các trò chơi qua lại.
Những biểu hiện này không đồng nghĩa trẻ chắc chắn có rối loạn phát triển. Tuy nhiên, nếu trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong tương tác xã hội, đây có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ nên được đánh giá phát triển.
3. Trẻ gặp khó khăn trong chơi và bắt chước
Chơi là một trong những cách quan trọng để trẻ học hỏi và phát triển.
Thông qua chơi, trẻ học cách bắt chước, giải quyết vấn đề, sử dụng ngôn ngữ, tương tác với người khác và khám phá môi trường xung quanh.
Ba mẹ nên chú ý nếu trẻ ít bắt chước những hành động đơn giản như vỗ tay, vẫy tay, cho búp bê ăn hoặc sử dụng đồ chơi theo cách phù hợp. Trẻ cũng có thể khó tham gia những trò chơi có sự tương tác qua lại hoặc chỉ muốn chơi theo một cách cố định.
Thay vì chỉ quan sát trẻ có chơi hay không, ba mẹ nên quan sát trẻ chơi như thế nào và trẻ có kết nối với người khác trong quá trình chơi hay không.
4. Trẻ có hành vi lặp lại hoặc phản ứng mạnh với thay đổi
Một số trẻ có thể lặp lại một hành động, thích một cách chơi nhất định hoặc gặp khó khăn khi phải thay đổi hoạt động quen thuộc.
Trẻ cũng có thể phản ứng mạnh với một số âm thanh, ánh sáng, chất liệu quần áo, thức ăn hoặc những kích thích cảm giác khác.
Những hành vi này có thể xuất hiện ở nhiều trẻ với mức độ khác nhau và không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của một vấn đề phát triển. Điều đáng lưu ý là mức độ thường xuyên, cường độ và ảnh hưởng của những hành vi này đến khả năng học hỏi, giao tiếp và tham gia sinh hoạt hằng ngày của trẻ.
Nếu những khó khăn này khiến trẻ gặp trở ngại trong gia đình, childcare hoặc các hoạt động xã hội, ba mẹ nên tìm kiếm sự đánh giá phù hợp.
5. Trẻ mất đi kỹ năng đã từng có
Đây là một dấu hiệu ba mẹ đặc biệt cần chú ý.
Ví dụ, trẻ từng sử dụng một số từ nhưng sau đó không còn nói nữa, từng chủ động tương tác nhưng dần trở nên ít tương tác hơn, hoặc từng thực hiện một kỹ năng nhất định nhưng sau đó mất đi.
Khi nhận thấy trẻ mất đi những kỹ năng đã từng có, ba mẹ nên trao đổi với chuyên gia càng sớm càng tốt để tìm hiểu nguyên nhân và xác định hướng hỗ trợ phù hợp.
Can thiệp sớm có nghĩa là gì?
Can thiệp sớm là quá trình hỗ trợ trẻ phát triển những kỹ năng cần thiết dựa trên nhu cầu riêng của từng trẻ. Can thiệp có thể tập trung vào ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi, vận động, kỹ năng tự lập hoặc những lĩnh vực phát triển khác.
Điều quan trọng là can thiệp sớm không có nghĩa trẻ chắc chắn có một chẩn đoán cụ thể. Đánh giá phát triển giúp ba mẹ hiểu rõ hơn về khả năng hiện tại của trẻ và xác định liệu trẻ có cần thêm sự hỗ trợ hay không.
Can thiệp cũng không nhất thiết chỉ diễn ra trong phòng trị liệu. Những hoạt động quen thuộc như chơi, ăn uống, mặc quần áo, giao tiếp với ba mẹ hoặc tham gia các hoạt động cộng đồng đều có thể trở thành cơ hội để trẻ thực hành kỹ năng.
Tìm trung tâm can thiệp sớm tại Melbourne
Đối với các gia đình Việt Nam đang sinh sống tại Melbourne, việc tìm một trung tâm can thiệp sớm tại Melbourne có khả năng hỗ trợ cả trẻ và gia đình bằng tiếng Việt có thể giúp quá trình đồng hành trở nên dễ hiểu và phù hợp hơn về mặt văn hóa.
Viangelic là đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ trẻ và gia đình tại Australia, với các chương trình như Early Intervention, ABA Therapy, Speech Therapy và Therapy Assistant/AHA. Đội ngũ hỗ trợ English–Vietnamese giúp gia đình có thêm lựa chọn khi trao đổi về nhu cầu phát triển và quá trình hỗ trợ của trẻ.
Mỗi trẻ có một hành trình phát triển khác nhau. Vì vậy, thay vì so sánh con với những đứa trẻ khác hoặc chờ đợi một dấu hiệu “rõ ràng hơn”, ba mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát, ghi nhận những thay đổi và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi có lo lắng.
Nhận ra sớm không phải để gắn nhãn cho trẻ. Đó là bước đầu tiên để hiểu trẻ cần gì và tạo thêm cơ hội để trẻ phát triển theo cách phù hợp với mình.
Need NDIS Support?
Viangelic is a registered NDIS provider helping people across Melbourne and Sydney — including Vietnamese-speaking participants.